magazine / september 2011

Duitsland versus Nederland

© Andrea Gritter

Nu Duitsland besloten heeft zijn kerncentrales te sluiten, krijgt schone energie in Europa een flinke stimulans. Helaas mist de Nederlandse regering onder Mark Rutte de duurzame boot. Op landelijk niveau is ons land inmiddels in de Europese achterhoede terechtgekomen. Maar onder burgers ontbreekt het niet aan ondernemingslust: schone-energie-initiatieven schieten in heel Nederland als paddenstoelen uit de grond.

De kernramp in Fukushima heeft Duitsland ertoe gebracht afscheid te nemen van kernenergie. De regering-Merkel zal alle zeventien kerncentrales in de loop naar 2022 stapsgewijs sluiten. Bij de plannen voor een energietransitie heeft de Duitse regering goed gekeken naar het Greenpeace-scenario voor een Europese energie[r]evolutie. Het wegvallen van kernenergie - nu goed voor 23 procent van de Duitse elektriciteitsproductie - vangt ze op door flink te investeren in energie uit zon en wind. Duurzame elektriciteit zal in 2020 een aandeel van 35 procent leveren. Om schommelingen in de energieproductie uit deze duurzame bronnen op te vangen, wordt gekozen voor hoogefficiënte gascentrales met warmtekrachtkoppeling. Duitsland investeert dus niet massaal in kolencentrales, maar zet echt een grote duurzame stap vooruit.

‘Terwijl veel landen er de rem op zetten, gaat Nederland keihard door met kernenergie.’

Volgens Greenpeace kunnen en moeten de Duitse kerncentrales én de kolencentrales veel sneller dicht. Toch is het bijzonder goed nieuws dat een groot land als Duitsland de overstap naar schone energie maakt, vindt Kim Schoppink, campagneleider klimaat en energie van Greenpeace. ‘Het feit dat de derde economie ter wereld zoiets doet, heeft een enorme impact. Schone energie zal nu veel sneller goedkoper worden.’ In Nederland liggen de zaken in politiek opzicht radicaal anders. Minister Verhagen blijft vasthouden aan het regeringsplan om de bouw van een tweede kerncentrale naast Borssele toe te staan. Onbegrijpelijk, omdat Nederland vanaf volgend jaar een elektriciteitsoverschot heeft. Kerncentrales zijn niet alleen riskant en vervuilend, maar ook onbetaalbaar zonder forse overheidsbijdragen. Kim: ‘Terwijl veel landen er de rem op zetten, gaat Nederland keihard door met kernenergie.’

Stroomprosument

Bij onze oosterburen is schone elektriciteit inmiddels een bloeiende bedrijfstak, goed voor honderdduizenden nieuwe arbeidsplaatsen. Burgers, ondernemers en boeren kopen gezamenlijk windmolens of zonnepanelen in, al dan niet met steun van lokale overheden. Die populariteit is onder andere te danken aan de gunstige vergoeding die er is voor het terugleveren van duurzaam opgewekte stroom aan het openbare net. Als de Nederlandse regering haar burgers en bedrijven op dezelfde manier zou faciliteren, zou schone elektriciteit ook hier groot kunnen worden.

‘Ideeën en goedlopende initiatieven zijn er genoeg’, zegt Martijn Messing van Our Common Future (OCF) 2.0, een project van een groep mensen met goede ideeën die een duurzame samenleving dichterbij wil brengen. ‘Vooral de laatste jaren worden grote sprongen gemaakt’, zegt Messing. ‘In sneltreinvaart komen er nieuwe kleine, energiemaatschappijen bij, vooral coöperaties die met zonne- en/of windenergie werken. Verspreid over heel Nederland zijn er nu al meer dan honderd en ze krijgen in korte tijd heel veel leden.’ Dat heeft volgens hem twee oorzaken: de stijgende ‘gewone’ stroomrekening, en het feit dat vooruitstrevende lokale overheden het ontstaan van kleine energiemaatschappijen stimuleren. OCF 2.0 voorspelt dat de consument uiteindelijk een ‘prosument’ zal worden, die zijn eigen elektriciteit opwekt. Dat betekent bijvoorbeeld dat een gemiddelde stroomrekening in 2035 uit zelf opgewekte elektriciteit bestaat, waardoor de gebruiker per saldo geld terugkrijgt. ‘Een zeer aanlokkelijk perspectief’, zegt Messing. ‘De techniek en de wil zijn er, nu de wet- en regelgeving nog.’

Experimenteren

Gek genoeg moeten mensen die samen schone stroom opwekken voor eigen gebruik hierover energiebelasting betalen. Alleen energie die op het eigen dak wordt opgewekt, geldt als ‘zelflevering’ en mag dus worden verrekend met de energierekening. Noodgedwongen krijgen de leden van de tientallen windcoöperaties in Nederland hun inleg daarom uitbetaald in rente, en niet in stroom. Maar er begint iets te borrelen. Neem coöperatie De Windvogel, 2.000 leden groot en in het bezit van 5 windmolens. De coöperatie produceert voor elk lid jaarlijks meer stroom dan een gemiddeld huishouden verbruikt. Sinds kort kunnen leden kiezen voor zelflevering. Over de geleverde energie draagt De Windvogel demonstratief geen energiebelasting af. ‘Spannend hoe het verder gaat’, zegt Jaap Hoogendoorn, woordvoerder van De Windvogel. ‘Als zelflevering ook bij windmolens officieel wordt toegestaan, zou dat een doorbraak betekenen.’

‘De techniek en de wil zijn er, nu de wet- en regelgeving nog’

De Windcentrale, een pas opgerichte windenergiecoöperatie die tot 1 september opereerde onder de naam Ener.Coop, heeft de zaken anders aangepakt. ‘Omdat we geen langlopende lening bij anderen hebben, zijn onze kosten een stuk lager dan die van veel andere windcoöperaties’, zegt Niels Korthals Altes, een van de twee oprichters. ‘Net als bij zonnepanelen doet de eigenaar een eenmalige investering, waarna hij zijn eigen stroom krijgt geleverd. Als alles goed gaat, bieden we eind dit jaar de eerste stukjes aan van windmolens die in 2012 gaan draaien.’ De Windcentrale draagt wel energiebelasting af, maar vanwege de lage kosten en de hoge windopbrengst van zijn windmolens in het winderige Middelharnis, wegen de totale baten toch op tegen de kosten.

Zonne-energie zonder subsidie

Gelukkig zijn er steeds meer particulieren die weigeren zich uit het veld te laten slaan door onze passieve regering. De helft van alle Nederlanders staat inmiddels open voor zonne-energie, blijkt uit onderzoek van Motivaction. Nu de wereldwijde afzetmarkt van zonnepanelen snel groeit, dalen de kosten voor de consument. Zonne-energie komt in rap tempo binnen het bereik van veel Nederlanders. Intussen zijn er flink wat particuliere initiatieven die mensen helpen de stap naar zonne-energieproducent ook echt te zetten.

Saldering moet beter geregeld

Elektriciteit die in of op je huis wordt opgewekt, kan vaak worden verrekenend met de stroom die je verbruikt. Deze zogenaamde saldering geldt niet als die electriciteit afkomstig is van windmolens of bijvoorbeeld jouw zonnepanelen op het dak van je buurman. Volgens de rijksoverheid is dit geen ‘zelflevering’, ook al is die energie bedoeld voor eigen gebruik. En dus moet die zelf opgewekte energie aan het net worden geleverd en betaal je er energiebelasting over. Dat scheelt al snel tweederde van de kosten. In juni heeft minister Verhagen toegezegd dat in zijn Green Deal wordt opgenomen dat ook Verenigingen van Eigenaren (VVE’s) voor saldering in aanmerking komen. Dat gaat volgens Greenpeace en anderen nog lang niet ver genoeg; saldering zou ook voor coöperaties mogelijk moeten zijn.

Een daarvan is Buurtkracht 100, een organisatie die particulieren stimuleert om samen met hun buren zonnepanelen neer te leggen. Lekker zelf doen, is de slogan van initiatiefnemer Juul Martin. ‘Omdat samen doen leuk is en omdat het kan, zonder subsidies. Wij willen zonne-energie cool maken.’ De organisatie helpt met de gezamenlijke inkoop van zonnepanelen voor de hele straat. En ze verspreidt de kennis van zaken die de deelnemende buurten verzamelen. De eerste jaren betalen deelnemers al minder aan stroom dan normaal, en als hun investering na een aantal jaren is afbetaald, hebben ze gratis stroom. Martin en zijn twee mede-initiatiefnemers zijn nog maar enkele maanden bezig, maar de eerste reacties zijn zeer positief. ‘Het vertelt zich snel door. Als je bijna zelfvoorzienend bent en ook nog eens minder betaalt dan voor fossiele stroom, heb je een interessant verhaal op een verjaardagsfeestje.’ Martin en zijn compagnons willen liefst zo snel mogelijk op alle daken van Nederland zonnepanelen hebben. ‘Ik droom ervan dat we binnen twee jaar overbodig zijn, omdat zonne-energie dan doodnormaal is.’

Zelf doen!

Wie zelf schone energie wil opwekken, hoeft al lang niet meer te wachten op een leuke subsidieregeling. Nederland kent talloze initiatieven waaraan je kunt meedoen. We geven een aantal inspirerende voorbeelden:

Wij Willen Zon - Deze stichting, een initiatief van Urgenda, kreeg vorig jaar veel publiciteit. Via collectieve inkoop door 3.000 particulieren en honderden bedrijven kon ze tegen zo’n 30 procent korting zonnepanelen aanschaffen. Mede daardoor is het aantal zonnepanelen in Nederland de afgelopen twee jaar verdubbeld. Het succes is zo aanstekelijk, dat de actie is uitgebreid met Wij Willen Zon op School en Wij Willen Zon op de Kerk. Het Zonnecollectief en Urgenda maken nu ook zonneboilers voor iedereen betaalbaar. www.iedereeneenzonneboiler.nl

Boer Zoekt Buur - Deelnemers ondersteunen vijftien klimaatneutrale boeren bij het installeren van zonnepanelen op hun schuurdaken. Experiment met zelflevering.

Transition Towns - Lokaal zijn bewoners in heel Nederland aan de slag met projecten om hun manier van wonen, eten, werken en leven minder afhankelijk van olie en meer duurzaam te maken.