magazine / juni 2013

Stratego om olie - landjepik en machtsvertoon in het Noordpoolgebied

© GP/Bernd Roemmelt

De landen rond de Noordpool lonken begerig naar de olievoorraden onder het ijs. Maar wie bepaalt eigenlijk wat er gebeurt met dit ogenschijnlijke niemandsland? ‘We kunnen alleen maar hopen dat het gebied de menselijke hebzucht overleeft.’

Kom in actie voor de Noordpool

Op 2 augustus 2007 plantte een robotarm een Russische vlag van titanium op de zeebodem van het Lomonosovrif in de Noordelijke IJszee. ‘Van ons’, was het korte, maar overduidelijke statement dat de Russen maakten. Zeven dagen en nachten was een ijsbreker onderweg geweest, voordat twee mini-onderzeeërs via een gat in het ijs aan de afdaling konden beginnen. Het kostte de Mir I en II meer dan drie uur om de bijna vier kilometer lange tocht naar de bodem te maken. Een gevaarlijke onderneming; als het ijs was gaan schuiven, was het wak onmogelijk terug te vinden en de bemanning ten dode opgeschreven. Waarom zo’n risico nemen voor een metalen vlaggetje? Er spelen grote belangen: naar schatting een kwart van de onontdekte olievoorraden ligt verborgen in de aarde onder het Noordpoolijs.

Het Russische machtsvertoon was de voorlopige climax van jarenlang getouwtrek tussen verschillende landen: de Verenigde Staten, Rusland, Noorwegen, Denemarken (Groenland), Canada, Zweden, Finland en IJsland grenzen aan de Noordpool en maken elk aanspraak op een deel van het gebied. Van deze Arctische acht steken de eerste vijf hun zucht naar Noordpoololie niet onder stoelen of banken. Zij hebben al het recht op exploitatie van grondstoffen in hun eigen Exclusieve Economische Zone, die loopt tot 200 mijl (370 kilometer) buiten de kustlijn. Maar ze willen meer: hun claims op stukken van het Noordpoolgebied liggen nu ter beoordeling bij de Verenigde Naties.

Onderhandelen of zwaar geschut

Strubbelingen over grenzen in het Noordpoolgebied zijn tot nu toe netjes aan de onderhandelingstafel opgelost. Zo werd in 2010 een meer dan veertig jaar durend grensconflict in de Barentszzee tussen Noorwegen en Rusland met een keurige handtekening beslecht. De economische en strategische belangen in het gebied zijn echter zó groot, dat sommigen wel degelijk vrezen voor militaire escalaties. In documenten die zijn gelekt via WikiLeaks spreekt de VS van een ‘verhoogde militaire dreiging op de Noordpool’ en voorspelt Rusland een ‘gewapende interventie’. Toch is een openlijk militair conflict vooralsnog onwaar-schijnlijk, stelt politicoloog Christoph Humrich van de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Alle betrokken landen, inclusief Rusland, hebben een direct economisch belang bij goede betrekkingen met hun buren. Geen land kan rustig naar olie boren als het niet precies weet hoe de grenzen lopen.’

Terugtrekkend ijs

Meer dan 800.000 jaar lang was ijs een constante in de Noordelijke IJszee. Nu smelt het in rap tempo door klimaatverandering. De afgelopen dertig jaar is het zee-ijs in de zomer met 75 procent afgenomen. Nooit was het zo dun als in de zomer van 2012. Daardoor is het voorheen ondoordringbare gebied nu een gedeelte van het jaar toe-gankelijk voor schepen. Oliemaatschappijen als Shell en Gazprom zien hun kans schoon. De olie-industrie ‘moet’ dagelijks 90 miljoen vaten olie omhoog pompen om de wereldwijde honger naar olie te stillen. Bij gratie van het terugtrekkende ijs hopen zij hun positie in de wereldeconomie te kunnen behouden, nu goed bereikbare olievoorraden opraken.

Noordpool 1980 Noordpool 2012

Beelden van de Noordpool,1980 - 2012. Bron: NASA.

‘Zelfs als je niets geeft om de natuur en alleen voor de poen gaat, is de exploitatie van het Noordpoolgebied een hachelijke onderneming’, zegt Faiza Oulahsen, campagneleider klimaat en energie bij Greenpeace. ‘Arctische stormen, met golven van wel 12 meter hoog, komen steeds vaker voor. In combinatie met de duisternis en de kou is het een onmogelijk gebied om veilig naar olie te boren. De ontluisterende lijst flaters van Shell, dat vorig jaar een eerste boorpoging deed voor de kust van Alaska, laat zien hoe groot het risico op een olieramp is.’

Faiza Oulahsen is campagneleider klimaat en energie

Lef

De enige manier om op de lange termijn het Noordpoolgebied te beschermen, stelt Oulahsen, is het instellen van een reservaat dat delen van het gebied verboden terrein verklaart voor alle schadelijke activiteiten. ‘Uiteindelijk zou de VN daarbij een doorslaggevende rol moeten spelen. Maar de weg naar een VN-resolutie die de Noordpool wettelijk beschermt, is lang. Daarvoor zijn de overtuiging én de handtekening van meer dan de helft van de regeringen in de wereld nodig. En zelfs als al die krabbels zijn gezet, is het de vraag of en hoe zo’n resolutie kan worden afgedwongen.’

Aan de andere kant van de aardbol, op de Zuidpool, geldt sinds 1991 zo’n moratorium (zie kader), maar de twee gebieden zijn niet een-op-een met elkaar te vergelijken. Antarctica was terra incognita, niet behorend bij een land. Daardoor was het eenvoudiger om de lat voor natuurbescherming hoog te leggen. In de VN-route die Greenpeace voorstaat, heeft politicoloog Humrich weinig fiducie. ‘De Arctische staten zullen hun hakken in het zand zetten en zo’n initiatief opvatten als een aantasting van hun soevereiniteit. Meer kans van slagen heeft het om via de afzonderlijke landen coalities te vormen met gelijkgestemden en zo verandering af te dwingen.’

Greenpeace zet in op beide trajecten. Oulahsen: ‘Tot er een VN-verdrag is, voeren wij de druk in de Noordelijke staten flink op. Dat doen we bijvoorbeeld door parlementariërs in Arctische staten te informeren en grote groepen mensen op de been te brengen. Dat Denemarken onlangs een moratorium op boringen afkondigde, laat zien dat deze landen zelf ook serieuze twijfels hebben over de veiligheid. Boren in het Noordpoolgebied kost ontzettend veel geld en de risico’s zijn onaanvaardbaar hoog. Toch is Shell van plan in de lente van volgend jaar weer naar olie te gaan boren bij Alaska. Nu is het hopen dat president Obama het lef heeft om te zeggen: we trekken de boorvergunningen in.’

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA Maarten Loonen, bioloog, © Machiel de Vos

Walvissen horen ademen

Discussies over al dan niet aanvaardbare risico’s, economische belangen en landjepik leiden allemaal af van waar het werkelijk om draait: de overweldigende schoonheid van de ongerepte natuur in het Noordpoolgebied en de noodzaak die natuur te beschermen. Bioloog Maarten Loonen kan daar als geen ander over meepraten. Al dik twee decennia reist hij jaarlijks af naar de Noorse eilandengroep Spitsbergen om broedganzen te bestuderen. Als hij er half juni aankomt, is de poolzomer begonnen. Dan is het 24 uur per dag licht, ook als hij midden in de nacht terugkomt van het onbewoonde eiland waar hij zijn gegevens verzamelt. ‘Als ik naar mijn kamer loop, is het zo stil dat ik langszwemmende walvissen kan horen ademen. De vier gletsjers waar ik op uitkijk, steken majestueus boven het water uit, het vrije zicht reikt wel 40 kilometer ver.’

In de laatste 23 jaar heeft Loonen drastische veranderingen gezien. ‘De gletsjers smelten. Als het in het dorp klinkt alsof er onweer op komst is, weet je dat kilometers verderop een enorm brok ijs in zee valt. De ganzen komen twee weken eerder om te broeden, er zijn veel meer insecten dan vroeger.’ Hij heeft een groot vertrouwen in het aanpassingsvermogen van de natuur, maar deze veranderingen baren hem zorgen. Zullen ‘zijn’ ganzen het uiteindelijk redden in de veranderde omstandigheden? Overleeft het gebied de menselijke hebzucht? ‘Als er maar géén compromis gesloten wordt. Met elk compromis maken we iets kapot dat nooit meer terugkomt.’ Meer lezen over de belevenissen van Loonen in Spitsbergen? De bioloog houdt een blog bij, met verhalen, foto's en video's.

Antarctica: een continent in de koelkast

Greenpeace wil dat het Noordpoolgebied wordt uitgeroepen tot internationaal erkend natuurreservaat. Een utopie? De geschiedenis laat zien dat het kan: in 1991 verbood de internationale gemeenschap elke schadelijke activiteit op Antarctica, het Zuidpoolgebied. Greenpeace speelde een grote rol in de aanloop naar dit historische besluit. Talloze landen aasden op de bodemschatten van het continent en Greenpeace wilde een plundering van dit prachtige gebied voorkomen. In 1987 bouwden vier Greenpeace-actievoerders, onder wie Nederlander Cornelius van Dorp, op het barre continent het eerste niet-gouvernementele basiskamp. Actievoerders kwamen en vertrokken aan boord van het ijsklaar gemaakte Greenpeace-schip Gondwana. Zij voorkwamen onder meer dat Frankrijk een broedgebied van pinguïns opblies voor de aanleg van een lan-dingsbaan. Intussen groeide de internationale aandacht voor het continent gestaag. In 1990 stuurde Nederland, dat door zijn ligging formeel geen recht had om mee te praten, twintig wetenschappers naar het gebied. Met behulp van deze kunstgreep kreeg ons land, dat voor een beschermde status van Antarctica was, meer zeggenschap over het gebied.

Greenpeace wil:

• Een verbod op olieboringen in het Noordpoolgebied.

• Een moratorium (voorlopige stop) op industriële visserij in de nu nog onbeviste wateren rond de Noordpool.

• Mijnbouw en scheepvaart in het gebied aan banden leggen.

 

Bescherm de Noorpool op savethearctic.org

Een van de grootste overwinningen in de geschiedenis van Greenpeace volgde: het Verdrag van Antarctica werd uitgebreid met een milieuprotocol dat vijftig jaar lang elke vorm van grondstoffendelving verbiedt. Het continent ging ‘de koelkast in’, zei toenmalig Greenpeace-directeur Geert Drieman. De instelling van een – helaas niet door Japan gerespecteerd – walvisreservaat door de Internationale Walvisvaart Commissie in 1994 zorgde voor extra rust in de regio. Het milieuprotocol dat Antarctica beschermt, trad in 1998 in werking en loopt dus in 2048 af. Het is de vraag of het verdrag opnieuw zal worden bekrachtigd, want ook onder het Zuidpoolijs liggen grote voorraden olie en gas.