magazine / maart 2015

Lang(er) leven met radioactiviteit

De kernreactor in Petten draait al sinds 1961.

De kernreactor in Petten draait al sinds 1961.

©GP/Bas Beentjes

Mijn dokter begreep de grap niet. Ik zou een pil krijgen met zo veel radioactiviteit dat niemand meer bij me in de buurt mocht komen. Behoorlijk ironisch, vond ik: ik werk voor Greenpeace als campagneleider tegen kernenergie. De dokter vertrok geen spier. Jammer.

Ik bevond mij in een kamertje op de afdeling nucleaire geneeskunde van het AMC, mijn gevangenis voor de komende dagen. Mijn radioactieve pil, netjes ‘medisch isotoop’ geheten, kwam uit de Hoge Flux Reactor (HFR) in Petten. U leest het goed: de kernreactor waartegen Greenpeace al jaren ageert, vooral vanwege de risico’s van het kernafval dat nog duizenden jaren gevaarlijk blijft.

Ramp of remedie?

Wat is het verband tussen kernenergie en mijn ‘straalpil’? Radioactiviteit veroorzaakt niet alleen kanker doordat cellen beschadigd raken, de straling kan in sommige gevallen ook helpen om kanker en andere gezondheidsproblemen tegen te gaan. En ik bleek zo’n geval te zijn. Ik had een overactieve knobbel in mijn schildklier die gelukkig(!) niet kwaadaardig was. De remedie: behandeling met radioactief jodium.

Datzelfde radioactief jodium kwam in grote hoeveelheden vrij bij de kernrampen in Tsjernobyl en Fukushima, waar het een acuut gezondheidsrisico vormde. Maar gebruikt voor medische doeleinden, zoals bij mij, vernietigt dit jodium juist de op hol geslagen cellen - en hoppa, weg knobbel. De overgebleven radioactiviteit scheid je uit of vervalt binnen tachtig dagen. Omdat het zo precies kan worden ingezet, is radioactief jodium veel minder ingrijpend dan bijvoorbeeld een operatie.

Ik ben van mijn knobbel af dankzij een Pettens isotoop. Maar ben ik nu een voorstander geworden van de reactor in Petten? Absoluut niet, ik ben er alleen maar een feller tegenstander door geworden. Natuurlijk wil ik gezond zijn, net als elk mens. De Nederlandse overheid heeft destijds de keuze gemaakt om de reactor in Petten te subsidiëren en dus alternatieve productiemethoden niet te ontwikkelen. Artsen en patiënten worden zo gedwongen een product te gebruiken uit een reactor waar ze, zoals ik, mogelijk tégen zijn. Als campagneleider én als patiënt blijf ik vechten voor bestaande, goede alternatieven en wil ik dat de HFR in Petten zijn deuren sluit.

Versneller in de vergetelheid

Hoe zit het met die alternatieven? In de jaren 60 werden her en der onderzoeksreactoren als de HFR in gebruik genomen. Medische isotopen ontstonden hierbij als minder interessante bijproducten. Men besloot ze tegen een bodemprijs door te verkopen, onder meer aan medische instellingen; dankzij de overheidssubsidie hoefden ze er geen geld aan te verdienen. Het effect was dat een alternatieve manier om isotopen te produceren, via deeltjesversnellers, in de vergetelheid raakte. Onterecht, want met deze techniek bereik je hetzelfde effect voor de patiënt zónder de nadelen van een kernreactor. Pas nu de reactoren ouder worden en overheden merken dat hun subsidies marktverstorend werken, zijn versnellers bezig aan een comeback; hun isotopen worden in hoog tempo concurrerend met die uit kernreactoren. Een teken aan de wand is dat marktleider Canada in 2018 zijn kernreactor sluit en volledig overstapt op deeltjesversnellers.

Lobby voor de volksgezondheid

Het kan dus anders. En het moet ook anders. Want het productieproces in een kernreactor leverde mij dit keer gezondheidswinst op, maar voor anderen nu en in de toekomst betekent het daarbij geproduceerde kernafval een extra risico op kanker. Dat kan en wil ik niet op mijn geweten hebben. Daarom ga ik door met mijn lobby namens Greenpeace, om politici, investeerders en medici ervan te overtuigen dat reactoren als de HFR zo snel mogelijk vervangen moeten worden door deeltjesversnellers. Voor de volksgezondheid.

Hoe produceer je medische isotopen?

Portrait of Jorien de Lege, campaigner climate & energy at Greenpeace Netherlands since 2011.Portret van Jorien de Lege, campagneleider klimaat en energie bij Greenpeace NederlandDe kernreactor in Petten produceert een flink deel van de medische isotopen in de wereld. Zo’n 90 procent wordt gebruikt in de diagnostiek, om bijvoorbeeld kankergezwellen of hartproblemen op te sporen. De rest wordt onder meer ingezet voor de behandeling van schildklierproblemen en prostaatkanker, en voor pijnbestrijding bij botkanker.

De reactor is echter 53 jaar oud en kampt steeds vaker met gebreken. Dit levert niet alleen potentieel gevaarlijke situaties op, maar ook een dreigend tekort aan isotopen, zoals in 2009 gebeurde.

Deeltjesversnellers produceren isotopen zonder kernreactor. Groot voordeel is dat er niet of nauwelijks kernafval ontstaat en dat ziekenhuizen hiermee zelf isotopen kunnen maken. VU medisch centrum gebruikt al eigen versnellers en is van plan er meer aan te schaffen. Ze zijn ook een stuk goedkoper: ‘Petten’ voor slechts tien jaar oplappen kost € 80 miljoen, de reactor compleet vervangen door versnellers ongeveer € 100 miljoen. In Azië zijn versneller-isotopen al marktleider, in de EU en de VS groeien de markten snel. Greenpeace wil dat Nederland zijn heilloze plannen stopt om de HFR te vervangen door een nieuwe reactor en kiest voor versnellertechnieken. Al rond 2020 zouden deeltjesversnellers in ons land de HFR-productie kunnen vervangen.

 

Meer weten over medische isotopenproductie in Nederland? Kijk op greenpeace.nl/petten

Volg Jorien op Twitter