magazine / juni 2015

Nieuwe goudmijnen gezocht

Printplaten uit computers zijn een ware goudmijn.

Printplaten uit computers zijn een ware goudmijn.

©Philip Eranian/Corbis/HH


Elektronische apparaten hebben een forse impact op het milieu. Niet alleen als energieslurpers tijdens het gebruik, maar ook voor en na hun ‘actieve’ leven. Kan urban mining deze voetafdruk verkleinen?

Heb je ongebruikte of kapotte 'goudmijntjes' liggen? Klik hier voor tips voor een verantwoord tweede leven.

Urban mining is het recyclen van metaal, plastic en mineralen uit gebruikte elektrische en elektronische apparaten. Urban mining is hot nu cruciale grondstoffen steeds lastiger te winnen zijn. Greenpeace is blij met de groeiende belangstelling voor duurzame urban mining omdat het voorkomt dat het giftige elektronica afval gedumpt wordt in ontwikkelingslanden en waardevolle grondstoffen hergebruikt worden. Maar we pleiten nog wel steeds voor een gifvrije productie van elektronica, want zolang er giftige stoffen in elektronica verwerkt worden is ook de recycling van de apparatuur vervuilend.

De voorraad raakt op

In 1 kilo mobiele telefoons zit tegenwoordig meer goud dan in 1 kilo gouderts. TNO voorspelt dat we binnen veertien jaar door de voorraad zilver heen zijn en over een jaar of dertig door het koper. Door die schaarste stijgen de prijzen. Landen zonder eigen mijnen, waaronder Nederland, worden steeds afhankelijker van hoofdleveranciers als China, Rusland en Congo.

E-waste is intussen wereldwijd een van de snelst groeiende afvalgroepen. Ieder jaar gooien we alleen al in Nederland zo’n 100 miljoen kilo elektronica weg. Dat zijn per persoon zo’n 115(!) iPhones vol zeldzame (zware) metalen en andere eindige grondstoffen. Lange tijd verdween dit afval naar de lokale vuilnisbelt of werd het gedumpt in ontwikkelingslanden. Onderzoekers van Greenpeace volgden in 2008 nog Europees e-waste naar giftige afvalbergen in India, China en Ghana. En nog altijd wordt daar veel westers e-waste gedumpt.

Oud wordt nieuw

Nu de grondstoffenprijzen stijgen, wordt recycling naast noodzakelijk ook lucratief. Duurzaam beleid en innovatie maken daardoor grote sprongen. Europese producenten en importeurs zijn sinds 2003 verplicht om afgedankte apparaten gratis in te zamelen en te laten verwerken tot nieuwe grondstoffen. Uitgebreide registratie van ingeleverd afval moet voorkomen dat e-waste naar het buitenland ‘verdwijnt’. Ook in de bouwsector, verantwoordelijk voor 40 procent van de vraag naar grondstoffen, zijn slimmere sloop- en breektechnieken in opkomst. Tweedehands beton, dat nu vaak eindigt als laagwaardiger vulmiddel, kan verwerkt worden tot nieuw hoogwaardig beton.

Daarnaast zijn er kleine initiatieven die urban mining binnen en buiten Europa op de kaart zetten. Vanuit Amsterdam bouwt Fairphone gestaag voort aan ‘s werelds eerste eerlijke telefoon. Duurzaam materiaalgebruik hoort daarbij, vertelt woordvoerster Bibi Bleekemolen. ‘Bij het eerste model hadden we naar onze smaak te weinig invloed. Het tweede model ontwerpen we zelf. Daardoor kunnen we bijvoorbeeld voor een printplaatfabrikant kiezen die op grote schaal gebruik maakt van gerecycled koper.’ Daarnaast heeft Fairphone een Europees terugnameprogramma, werkt ze mee aan een inzamelprogramma in Ghana en voert ze campagne voor meer bewustzijn over de binnenkant van onze elektronica. ‘Zo voeden we het aanbod én de vraag naar gerecycled materiaal.’

Hier recyclen, wereldwijd profiteren

Al deze ontwikkelingen werpen vruchten af, ook voor klimaat en milieu. Meer tweedehands delfstoffen betekent ook minder traditionele mijnbouw, en dus minder natuurgebieden die worden afgegraven en zeebodems die worden uitgebaggerd. De CO2-uitstoot is bij deze mijnbouw vaak enorm. Naarmate een grondstof schaarser wordt, moet er voor iedere kilo meer worden gegraven. Zo wordt de uitstoot nog hoger. Voor steeds meer metalen geldt dat de milieuschade en CO2-uitstoot bij urban mining daardoor inmiddels lager zijn dan het delven en verwerken van primair materiaal. Koper recyclen stoot tot wel 80 procent minder CO2 uit dan het delven van koper uit een mijn.

Naar een circulaire economie?

Vorig jaar werden de Europese regels rond e-waste nog eens aangescherpt. Als het aan de Europese Commissie ligt, heeft Europa in 2050 een circulaire economie waarin grondstofgebruik een gesloten kringloop vormt. Probleem is echter dat urban mining nog niet volledig aan de vraag naar grondstoffen kan voldoen. Zeker niet zolang de vraag naar elektronica wereldwijd stijgt en verschillende schaarse materialen zoals tantaal (gebruikt in accu’s) en indium (gebruikt in LED-lampen) nog nauwelijks gerecycled worden. Nieuwe ontwikkelingen en investeringen in deze sectoren zijn snel nodig.

Recycling is zilver…

Echt duurzaam grondstofgebruik begint al bij duurzaam productontwerp. Dus geen wegwerpgadgets meer die zijn ontworpen voor een korte levenscyclus, geen dichtgelijmde apparaten meer die je niet kunt repareren, maar gifvrije producten met een lange levensduur. Bij het nieuwe model van de Fairphone wordt daaraan gedacht. ‘Nu al verkopen we losse onderdelen, zoals schermen en batterijklepjes waarmee je zelf je telefoon kunt repareren. Het tweede model krijgt minder materiaal, meer vervangbare componenten en wordt van betere kwaliteit.’

Dat die keuzes een prijskaartje hebben, is volgens Bleekemolen geen probleem. ‘Van het eerste model hebben we 60.000 stuks geproduceerd en die zijn uitverkocht. Wij laten zien dat consumenten bereid zijn om andere keuzes te maken, en een eind willen maken aan de schrijnende mijnbouw en al die oude apparaten die gewoon weggegooid worden.’