magazine / september 2016

Borssele aan de bedelstaf

© Evert van Moort / HH

Kerncentrale Borssele is zo goed als failliet, ironisch genoeg mede dankzij de opkomst van schone energie. Nu wil eigenaar Delta subsidie om de gevaarlijke en overbodige centrale nog bijna twintig jaar open te houden: een schamele € 200 miljoen. Jorien de Lege, campagneleider klimaat & energie, maakt de inventaris op.  

Einstein zei het al: kernenergie is vooral een bijzonder ingewikkelde manier om water te koken. Zoals wel vaker sloeg hij de spijker op zijn kop. Na ruim een halve eeuw praktijkervaring met kernenergie begrijpt niemand meer precies hoe de vork in de steel zit. Waar alle andere vormen van elektriciteitsproductie steeds goedkoper en simpeler zijn geworden, zijn de kosten en complexiteit van kernenergie alleen maar gestegen. Reden genoeg om de stekker eruit te trekken, zou je zeggen. Maar het slopen van een kerncentrale is zo duur dat exploitanten liever met verlies doorkachelen - ze hebben meestal niet genoeg gespaard om de klus te kunnen klaren.

Administratiekantoor zonder geld

In Nederland zitten we met twee oude kerncentrales in onze maag. Dodewaard werd in 1997 gesloten. Al gauw bleek dat er niet genoeg geld was voor de sloop van de centrale in 2045. De overheid is onlangs een rechtszaak begonnen om alsnog de kosten op de eigenaren te verhalen. Of dat gaat lukken is uiterst onzeker: Dodewaard is nu in handen van een administratiekantoor zonder geld.

In Zeeland herhaalt deze geschiedenis zich. Borssele draait verlies en dreigt moederbedrijf Delta mee te sleuren in een faillissement. Delta zou graag van de centrale af willen, maar niemand kan of wil Borssele kopen. Elke andere energiecentrale zou in zo’n geval gesloten worden, maar niet Borssele. Dat kernenergie duur is, kan voor Delta geen nieuws zijn. Ook weet het bedrijf dat een kerncentrale nauwelijks verkoopbaar is.

Toch is - net als bij Dodewaard - in de afgelopen 43 jaar wél winst uitgekeerd aan de aandeelhouders van Borssele, maar niet genoeg gespaard voor een veilige ontmanteling. En dus dreigt een faillissement als de centrale doordraait, maar óók als deze gesloten wordt. Delta wil nu dat belastingbetalers dat probleem oplossen.

Eerste subsidieverzoek: € 200 miljoen

Het energiebedrijf heeft een eerste subsidieverzoek ingediend bij de overheid, van maar liefst € 200 miljoen, met als doel Borssele nog bijna twintig jaar te laten draaien. In die tijd hoopt Delta nog voldoende aan kernenergie te verdienen om zijn enorme berg rommel op te ruimen. Een tweede bedelronde is niet ondenkbaar: Delta moet nóg een paar honderd miljoen extra investeren om de centrale Fukushima-proof te maken.

De glansrijke toekomst van kernenergie is in de praktijk een treurige misrekening gebleken. De elektriciteitsprijzen zijn dankzij de snelle opkomst van goedkope schone energie zo laag en de investeringen zo hoog, dat het onzeker is of Borssele ooit nog met winst kan draaien. Nú het zinkende schip gaan subsidiëren is waarschijnlijk dweilen met de kraan open. Wie wil er betalen voor nog eens twintig jaar productie van kernafval mét het risico op kernrampen?

Borssele is niet too big to fail: de centrale levert slechts een paar procent van de Nederlandse elektriciteit en is op geen enkele manier noodzakelijk is voor onze samenleving. Het is geen banenmotor en ook geen cultureel of economisch erfgoed. Kerncentrales zijn in essentie niet meer dan hele ingewikkelde waterkokers. En die verdienen geen subsidie.

Precedent scheppen, of nationaliseren

Vroeger waren alle energiebedrijven in handen van de overheid. Nu is de markt geprivatiseerd. Ook energiebedrijven moeten met elkaar concurreren en winst maken. Borssele is in handen van twee energiebedrijven, Delta (70 procent) en RWE (30 procent). Als de overheid subsidie zou verstrekken aan Borssele, kan dit marktverstorend werken en bestaat de kans dat andere energiebedrijven naar de rechter stappen. Een andere optie is dat de overheid besluit de kerncentrale te nationaliseren, net zoals ze deed met een aantal banken tijdens de kredietcrisis. Maar dat was volgens haar in het nationaal belang - en daarvan is geen sprake bij het in bedrijf houden van een kerncentrale.

De verantwoordelijkheden zijn ongelijk verdeeld bij kerncentrales. Zo is de overheid grotendeels verantwoordelijk voor de kosten van een kernramp. Ze draait ook op voor het eeuwenlange beheer van het kernafval. Bovendien moet ze bijspringen als de eigenaar een veilige ontmanteling niet kan betalen. Dan hebben de aandeelhouders het beter voor elkaar: zij kregen al die jaren gewoon winst uitgekeerd. Voor de sloop is nu niet genoeg geld - maar dat is niet hun probleem.

Greenpeace wikt voors en tegens

Samen met WISE (World Information Service on Energy) heeft Greenpeace een financiële onderbouwing laten maken voor de verschillende opties voor Borssele: openhouden, sluiten en direct slopen en veilige insluiting (sluiten en na 2033 slopen). Alleen bij een verdubbeling van de stroomprijzen over de aankomende tien jaar zullen de benodigde investeringen lonend zijn, blijkt uit het rapport. Bij gelijke of dalende energieprijzen kunnen de verliezen oplopen tot een half miljard.